"Εξ ιδίων. ..." | «Scripta manent» | Μιχαήλ Χατζηαναστασίου

 

 

Για εκείνους που έμαθαν να ζουν χωρίς βεβαιότητες, αλλά όχι χωρίς λογαριασμό με τον εαυτό τους, το βλέμμα κανενός δεν είναι ποτέ αθώο.

Γράφει ο  μαέστρος Μιχαήλ Χατζηαναστασίου για την Κουλτουρόσουπα.

Υποσημείωση: Σε αυτό το άρθρο ο συγγραφέας παρέχει την δυνατότητα στον αναγνώστη να γίνει ταυτόχρονα ακροατής και θεατής των σκέψεων που καταγράφονται, παραθέτοντας, αντί φωτογραφιών, μουσικές του συνθέσεις σαν soundtrack, που ντύνουν με εικόνες τα λόγια που θα διαβάσεις. Είναι που η μουσική πολλές φορές, μιλάει πιο καθαρά και ξάστερα στα ώτα της ψυχής μας.

---

Σε τούτη τη ζωή εγώ κάνω κουμάντο.

Αυτή είναι η πρώτη και η τελευταία μου διακήρυξη. Ό,τι ακολουθεί δεν είναι αλήθειες χαραγμένες σε μάρμαρο· είναι η δική μου εκδοχή, το δικό μου βλέμμα, η δική μου εσωτερική γεωγραφία. Δεν έμαθα να εμπιστεύομαι τις βεβαιότητες των άλλων. Έμαθα να ζυγίζω τις δικές μου αμφιβολίες. Αν έχω κάτι να υπερασπιστώ, δεν είναι η αλήθεια, είναι η ευθύνη μου απέναντι σε αυτό που νομίζω πως είναι αλήθεια.

Εξώφυλλο

Βλέπω ό,τι νομίζω πως βλέπω.

Δεν διεκδικώ αντικειμενικότητα, δεν την πιστεύω σαν κάτι που χωράει σε ανθρώπινο βλέμμα. Το μάτι μου είναι φορτωμένο με μνήμες, πληγές, επιθυμίες, φόβους, απωθημένα, παραμορφώσεις. Κάθε εικόνα που περνά από μπροστά μου, περνά πρώτα από μέσα μου. Μεταφράζεται στη γλώσσα της εμπειρίας μου. Δεν βλέπω τον κόσμο όπως είναι, τον βλέπω όπως είμαι εγώ. Κι αυτό δεν το κρύβω. Το θεωρώ τίμιο. Αν ο κόσμος με ξεγελά, είναι γιατί ήδη έχω συμφωνήσει ασυνείδητα να ξεγελιέμαι. Αν η πλάνη με αγγίζει, είναι γιατί της ανοίγω την πόρτα, άλλοτε από ανάγκη, άλλοτε από αδράνεια, άλλοτε από περιέργεια.

Αισθάνομαι ό,τι νομίζω πως αισθάνομαι.

Τα συναισθήματά μου δεν είναι καθαρά νερά σε κρυστάλλινη πηγή. Είναι θολά, αλλοιωμένα, επηρεασμένα από χιλιάδες μικρές, αόρατες ροές. Ό,τι ονομάζω “χαρά”, μπορεί να είναι ανακούφιση. Ό,τι ονομάζω “πόνο”, μπορεί να είναι φόβος. Ό,τι νιώθω ως “αγάπη”, μπορεί να είναι και προσκόλληση, ανάγκη, εγωισμός ντυμένος με γιορτινά. Το δέχομαι. Δεν αναζητώ την καθαρότητα, αναζητώ την ειλικρίνεια. Αν πω “πληγώθηκα”, το λέω με την επίγνωση ότι μπορεί να πληγώθηκε όχι η ψυχή μου, αλλά η εικόνα που έχω για τον εαυτό μου.

Κι όμως, εντός αυτού του θολού τοπίου, επιμένω να σταθώ. Να νιώσω, έστω και αν νιώθω κάτι που δεν είναι ακριβώς αυτό που νομίζω. Η αναζήτηση της αυθεντικότητας ίσως να είναι η μόνη μου μορφή πίστης.

Φαντάζομαι ό,τι νομίζω πως φαντάζομαι.

Η φαντασία μου δεν είναι ουδέτερη. Φτιάχνει κόσμους με υλικά που της δίνω εγώ: τα βιβλία που διάβασα, τις ιστορίες που άκουσα, τους φόβους που δεν παραδέχτηκα, τις προσδοκίες που δεν τόλμησα να εξωτερικεύσω. Ό,τι ονομάζω “όνειρο” μπορεί να είναι καμουφλαρισμένη φυγή. Ό,τι λέω “στόχο” ίσως να είναι κοινωνικά επιβεβλημένο σενάριο, που απλά έμαθα να το παπαγαλίζω καλά.

Κι όμως, μέσα στην ασάφεια, διαλέγω να δημιουργώ. Να επινοώ. Να ζω με εσωτερικά σκηνικά, έστω κι αν δεν ξέρω πόσο δικά μου είναι. Εκεί, στην αβεβαιότητα, βρίσκω μια προσωπική ελευθερία: να πω “αυτό θέλω”, γνωρίζοντας πως μπορεί αύριο να πω “δεν το ήθελα ποτέ πραγματικά”. Η συνέπεια προς τον εαυτό μου δεν με αφορά όσο η ζωντάνια του εσωτερικού μου λόγου.

Video clip 1 - Κλωθώ

Δρω και αντιδρώ όπως νομίζω πως δρω και αντιδρώ.

Δεν έχω κάμερα παρακολούθησης πάνω μου, ούτε ουδέτερο παρατηρητή να μου αναλύει τις κινήσεις. Η δράση μου, όπως την αντιλαμβάνομαι, σχεδόν πάντα διαφέρει από την δράση μου όπως την βλέπουν οι άλλοι. Εγώ βλέπω πρόθεση· οι άλλοι βλέπουν αποτέλεσμα. Εγώ νιώθω ότι αγωνίζομαι· οι άλλοι μπορεί να βλέπουν ότι αποφεύγω. Εγώ λέω “αντιστέκομαι”, κάποιος άλλος ίσως βλέπει “εμμένω σε μια εμμονή”.

Το γνωρίζω και δεν ζητώ απαλλαγή. Ζητώ μόνο να αναλάβω την ευθύνη της δικής μου οπτικής. Αν πιστεύω πως στάθηκα όρθιος, θα ζήσω με τις συνέπειες αυτής της πίστης, ακόμα κι αν ο κόσμος με θεωρεί γονατισμένο. Αν πιστεύω πως έδρασα με αξιοπρέπεια, η εσωτερική κρίση μου θα είναι για μένα πιο βαριά απ’ όλα τα ξένα δικαστήρια.

Επιλέγω να λατρεύω θεούς, ή τίποτα από δαύτους.

Η πίστη, για μένα, δεν είναι υποχρέωση. Είναι επιλογή. Και η απουσία πίστης είναι κι αυτή μια επιλογή. Δεν στέκομαι απέναντι στο θείο σαν να κρατάω αναλυτική λίστα με επιχειρήματα. Στέκομαι με την ίδια αμφιβολία με την οποία κοιτάζω τον εαυτό μου. Αν αποφασίσω να πιστέψω, θα πιστέψω γιατί κάτι μέσα μου έχει ανάγκη να γονατίσει, να ακουμπήσει, να εμπιστευθεί. Αν αποφασίσω να μην πιστέψω, θα το κάνω γιατί θέλω να δοκιμάσω πόσο αντέχω χωρίς καμία ουράνια εγγύηση.

Video clip 2 - Λάχεση

Δεν έχω καμία βεβαιότητα για τους θεούς. Έχω, όμως, μια απαιτητική βεβαιότητα για μένα: ό,τι λατρέψω, θα το κρίνω αυστηρά. Ό,τι αρνηθώ, θα ξαναπεράσει κάποτε από το δικαστήριο της συνείδησής μου. Η σχέση μου με το θείο δεν είναι δογματική, είναι υπαρξιακή. Μπορεί σήμερα να στέκομαι άθεος κι αύριο να ανάβω κερί. Δεν φοβάμαι την αντίφαση, φοβάμαι μόνο τη μηχανική αποδοχή.

Κι αν στο τέλος φοβηθώ τον θάνατο, πάει να πει πως η Τέχνη στην οποία πίστεψα δεν ήτανε ωφέλιμη.

Ο θάνατος είναι η ύστατη εξέταση της ζωής μου. Αν, φτάνοντας εκεί, τρέμω σαν να μην έχω ζήσει, σαν να μην έχω αγγίξει τίποτα βαθύτερο από μια επιφανειακή ευχαρίστηση, τότε η Τέχνη που διάλεξα ήταν φτωχή.

Τέχνη, για μένα, δεν είναι μόνο πίνακες, ποιήματα, μουσική. Είναι ο τρόπος που διάλεξα να υπάρχω. Ο τρόπος που έχτισα τις σχέσεις μου, τις σιωπές μου, τις κρίσεις μου, τις παραδοχές μου. Αν η προσωπική μου τέχνη με αφήσει γυμνό μπροστά στον θάνατο, τότε δεν ήταν καταφύγιο, ήταν διακόσμηση.

Δεν ζητώ να μην φοβηθώ καθόλου. Ζητώ, όταν έρθει η ώρα, να αναγνωρίσω τον φόβο μου ως φυσικό, όχι ως απόδειξη μιας χαμένης ζωής. Αν η τέχνη μου με έμαθε να συμφιλιώνομαι με την ιδέα του τέλους, έστω και με εσωτερικές μάχες, τότε υπήρξε ωφέλιμη. Αν με κράτησε σε μια ψευδαίσθηση αιωνιότητας, τότε με πρόδωσε. Ή, για να είμαι ειλικρινής, εγώ την χρησιμοποίησα για να προδώσω τον εαυτό μου.

Σε τούτη τη ζωή εγώ κάνω κουμάντο.

Και αν η πλάνη με λάβωσε βαριά, τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες δεν θα φοβηθώ. Τους κουβαλάω μέσα μου χρόνια τώρα. Δεν με νίκησαν, δεν τους νίκησα, μα κάποια στιγμή θα χωρίσουν οι δρόμοι μας και η παρέα τους διόλου δεν θα μου λείψει.

Οι Λαιστρυγόνες μου είναι οι υπερβολές μου, οι καταχρήσεις μου, οι στιγμές που άφησα τους άλλους να με ορίσουν. Οι Κύκλωπες μου είναι οι μονομανίες μου, οι στενές μου οπτικές, οι σταθερές ιδέες που δεν άφηνα να αμφισβητηθούν. Ζουν μέσα μου σαν εσωτερικά τέρατα, όχι μυθικά, αλλά βαθιά ανθρώπινα.

Δεν τους φοβάμαι. Τους γνωρίζω. Ξέρω την φωνή τους, ξέρω πώς με πείθουν, πώς με κολακεύουν, πώς με τρομοκρατούν. Δεν θέλω να τους εξοντώσω ηρωικά. Θέλω απλώς, κάποια στιγμή, να μην τους χρειάζομαι. Να φύγουν μόνοι τους, όταν πια δεν θα είναι χρήσιμοι. Να μην τους κουβαλώ σαν βαλίτσα στο τελευταίο μου ταξίδι.

Video clip 3 - Άτροπος

Η πλάνη μπορεί να με τραυματίσει, μπορεί να με ματώσει, μπορεί να μου δώσει λάθος κατευθύνσεις. Αλλά δεν θα την αφήσω να γίνει η ταυτότητά μου. Θα είναι ένα στάδιο, ένα σκηνικό, όχι η οριστική μου μορφή.

Σε τούτη τη ζωή εγώ κάνω κουμάντο.

Δεν εννοώ πως ελέγχω τα γεγονότα. Δεν ελέγχω αρρώστιες, θανάτους, συμπτώσεις, αστάθειες, οικονομίες, κρίσεις, αδικίες. Κάνω κουμάντο μόνο σε κάτι πιο μικρό και πιο τρομακτικό: στον τρόπο που θα σταθώ απέναντί τους. Στο πώς θα τα διαβάσω. Στο πώς θα τα εντάξω στο νόημα που φτιάχνω για εμένα.

Το κουμάντο μου είναι η ελευθερία να πω: “Έτσι θα το δω. Έτσι θα το κουβαλήσω. Έτσι θα το μετατρέψω σε ιστορία μου.” Άλλος θα πει “καταστροφή”, εγώ μπορεί να πω “μάθημα”. Άλλος θα πει “μοιραία αδικία”, εγώ μπορεί να πω “ευκαιρία να δω ποιος είμαι χωρίς προνόμια”. Δεν ισχυρίζομαι ότι η δική μου ερμηνεία είναι σωστή. Μόνο ότι είναι δική μου.

Και αν υπάρξει και επόμενη ζωή… χάρισμά τους.

Δεν κάνω κουμάντο με προοπτική αιωνιότητας. Δεν επενδύω το παρόν μου σαν να είναι προκαταβολή για ένα μεταθανάτιο μέλλον. Αν υπάρξει επόμενη ζωή, ας την πάρουν οι θεοί, οι μύστες, οι πιστοί, όσοι ελπίζουν σε μια συνέχεια. Εγώ διάλεξα να λογοδοτήσω εδώ.

Η ευθύνη μου είναι απέναντι σε αυτή τη μία φορά που ξέρω ότι υπάρχω. Δεν απορρίπτω τις παραδόσεις, δεν ειρωνεύομαι τις πίστεις, απλώς δεν τους παραχωρώ την εξουσία πάνω στην αξία της σημερινής μου ανάσας. Αν ξαναγεννηθώ, δεν θα είναι επιβράβευση ούτε τιμωρία. Θα είναι κάτι άλλο που δεν το ξέρω. Κι επειδή δεν το ξέρω, δεν το βάζω στον λογαριασμό.

Video clip 4 - Δυστοπία

Το προσωπικό μου statement είναι απλό μέσα στην πολυπλοκότητά του:

Σε τούτη τη ζωή, εγώ κάνω κουμάντο.

Με την πλάνη μου, με τα τέρατά μου, με τους φόβους μου, με τις υποτιθέμενες αλήθειες μου, με την Τέχνη που επέλεξα να υπηρετήσω και να αφήσω να με υπηρετήσει.

Δεν διεκδικώ την αλήθεια, παρά μόνο το δικαίωμα και το βάρος της δικής μου οπτικής, ώστε αν κάποτε λογοδοτήσω, θέλω να μπορώ να πω:

“Δεν ήμουν σίγουρος για τίποτα, αλλά ήμουν παρών σε όλα.”