Φωνή απόγνωσης στην Επίδαυρο: Η σύγχρονη, γυναικεία ματιά στις «Τρωάδες» του Ευριπίδη

Τρωάδες του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου στην Επίδαυρο: η θέση των γυναικών και των ευάλωτων ομάδων σε ένα κατακτητικό πόλεμο | Είδαμε και σχολιάζουμε

Με θερμά χειροκροτήματα υποδέχτηκε χθες το Σάββατο 1/8 το κοινό της Επιδαύρου, τις Τρωάδες της Ελένης Ευθυμίου σε παραγωγή εθνικού θεάτρου. Είναι πλέον κατανοητό από τους περισσότερους θεατές ότι το θέατρο της Επιδαύρου σπάνια παρουσιάζει κλασσικές προσεγγίσεις των τραγικών και κωμικών ποιητών.

Η Επίδαυρος έτσι κι αλλιώς στην εποχή του μετά – μετά μοντέρνου, παρουσιάζει τις σύγχρονες τάσεις του αρχαίου δράματος από πρωτοποριακούς ή μεγάλους σκηνοθέτες. Το ζητούμενο στις μέρες μας είναι αν ευοδώνονται οι σκοποί του έργου, αν δικαιώνεται ο τραγικός ή κωμικός ποιητής με το μήνυμα που σκόπευε να περάσει στην εποχή του και διαχρονικά και η χρυσή τομή στη σύνδεση με την αρχαιότητα που στα περισσότερα έργα δεν υπάρχει ούτε αυτή εκτός από το πρωτότυπο κείμενο.

Στη διαφορετική και γυναικεία ματιά της Ελένης Ευθυμίου για τις Τρωάδες, το συγκινητικό αυτή τη φορά είναι ότι αποκτούν βήμα στην Επίδαυρο, άτομα με αναπηρία ακόμα και μικρά παιδιά που παίζουν και ακούγονται επί σκηνής. Ίσως αυτές είναι οι ευάλωτες ομάδες σε κάθε πόλεμο, θα μπορούσαμε να πούμε ακόμα και σε καιρό ειρήνης. Το έργο δίνει έμφαση στις επιπτώσεις που έχει ο πόλεμος στις γυναίκες και στα παιδιά, στην ευαλωτότητα σε καιρό πολέμου των ανθρώπων με ιδιαιτερότητες και μάλιστα με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται και ένα επίκαιρο κοινωνικό σχόλιο μέσα από τις αιχμάλωτες Τρωάδες που τις διαλέγουν σαν λάφυρα - για τα δικαιώματα των ευάλωτων ομάδων στην Ελλάδα που δεν προστατεύονται επαρκώς.

Το έργο καταφέρνει με ωραία δοσμένο τρόπο και με μια έξυπνη σκηνοθεσία να προβάλλει τον ανθρώπινο πόνο στον πόλεμο, τον θρήνο των γυναικών και τη θέση των γυναικών και των αδύναμών σε ένα πόλεμο κατακτητικό που αφήνει πίσω του το χάος. Σε μια εποχή όπως η δική μας που η μέση Ανατολή βράζει από πολέμους, η γενοκτονία της Παλαιστίνης, ο πόλεμος στην Ουκρανία, η απειλή ενός μεγάλου πολέμου, μέσα από το κείμενο του Ευριπίδη ακούγεται η φωνή των γυναικών, η φρίκη του πολέμου, ο πόνος των γυναικών που μένουν πίσω, η αντιμετώπιση των «διαφορετικών» από τους κατακτητές. Ακριβώς αυτά τα θέματα είναι πάνω στα οποία εστιάζει η γυναικεία σκηνοθετική ματιά της Ελένης Ευθυμίου και αυτό ήθελε να πει και ο μεγάλος ποιητής.

Το κείμενο δεν είναι το πρωτότυπο. Το κείμενο που ακούγεται είναι διασκευή, πετυχημένη μεν πάνω στο μήνυμα του έργου αλλά με αποσπάσματα από το πρωτότυπο κείμενο. Το έργο είναι δομημένο πάνω στη συλλογική φωνή των Τρωάδων και όχι στους μεμονωμένους ρόλους. Οι ρόλοι Ανδρομάχη, Ελένη, Εκάβη μοιάζουν να είναι ένα με τις Τρωάδες και ξεπηδούν ισότιμα μέσα από τη συλλογική φωνή των γυναικών. Στους ηττημένους δεν υπάρχουν πια άτομα βασιλικής καταγωγής που να ξεχωρίζουν.

Η Νάνσυ Σιδέρη παίζει μια Κασσάνδρα που μοιάζει με αγνό παιδί που η αιχμαλωσία του Αγαμέμνονα και η μοίρα της το οδηγούν σε ενήλικο παροξυσμό. Το τραγούδι του γάμου, τον υμέναιο που τραγουδά θρηνητικά η Κασσάνδρα, η ηθοποιός το αποδίδει σε πρόζα χωρίς τραγούδι όπως θα υπαγόρευε η παράδοση του πρωτότυπου. Κρατά στα χέρια αιχμές από δόρατα ή κοινώς μαχαίρια στη θέση των νυφικών λαμπάδων με τις οποίες προλέγει το τέλος του Αγαμέμνονα όταν φτάσει στις Μυκήνες. Οι λαμπάδες αν εμφανίζονταν κυριολεκτικά στη σκηνή θα έφτιαχναν μια πιο μυσταγωγική ατμόσφαιρα για το θρηνητικό τραγούδι της Κασσάνδρας που δεν τραγουδιέται στη σκηνή και οι λαμπάδες αντικαθίστανται από δόρατα με τα οποία η Κασσάνδρα αχρηστεύει τη μήτρα της σε μια σκληρή σκηνοθετική παρέμβαση.

Η Λύδια Φωτοπούλου αρκετά καλή στον ρόλο της Εκάβης, έφερε το βάρος του πόνου με έκταση όση χρειαζόταν. Μια Εκάβη χωρίς βαρύγδουπες υστερίες, ανήμπορη να αντιδράσει παραπάνω στο κράτος του εχθρού. Η Εύη Σαουλίδου αρκετά δυνατή ως Ανδρομάχη. Η Βασιλική Τρουφάκου ως Ελένη δεν είχε τα κυνικά δείγματα ομιλίας που έχουν αντίστοιχοι ρόλοι Ελένης σε άλλες Τρωάδες που έχουν παρουσιαστεί. Σκηνοθετικός στόχος να παρουσιάσει την Ελένη ως ακόμα άλλο ένα θύμα του πολέμου, τραυματισμένη, εγκλωβισμένη και απροστάτευτη από Έλληνες και Τρώες. Η Βασιλική Τρουφάκου το πετυχαίνει αυτό, με ειλικρινή και ταπεινή ομιλία, παρουσιάζει μια ταλαιπωρημένη, τραγική ηρωίδα που την χρησιμοποίησαν σαν δικαιολογία για τον πόλεμο της Τροίας.

Οι ανδρικοί ρόλοι των Αχαιών παρουσιάζονται σαν κοινοί εγκληματίες πολέμου. Ντυμένοι στα μαύρα, με γκλομπ επιβάλλουν το δίκαιο του ισχυρότερου με ηχητικές παρεμβάσεις που θυμίζουν στρατόπεδα συγκέντρωσης ακόμα και με σκηνές βιασμού και σεξουαλικής παρενόχλησης επί σκηνής.

Ο χορός των Τρωάδων είναι ο κεντρικός σκελετός του έργου. Πολλές φορές, μέσα στο έργο, κάθε μια ηθοποιός υιοθετεί διαφορετικό ρόλο και κίνηση. Δεν υπάρχουν χορικά άσματα. Ο χορός μιλάει και χορεύει στον ήχο των τυμπάνων.

Το έργο θέλει να προκαλέσει ένα σοκ για τη θέση του αδύναμου στον πόλεμο, με αφορμή τον Ευριπίδη. Το πετυχαίνει με διασκευή στο κείμενο και σύγχρονες ηχητικές παρεμβάσεις με στόχο να φωνάξει τη σκληρή αλήθεια του πολέμου. Όπως και να έχει, αυτό σκόπευε να μετάδωσει και ο Ευριπίδης και αυτό το συναίσθημα της απόγνωσης του ηττημένου μεταδόθηκε πράγματι στο κοινό.