«Ειρήνη»: Μια πληθωρική, βαθιά πολιτική και συγκινητικά σύγχρονη επίσκεψη στον Αριστοφάνη

«Ειρήνη»: Μια πληθωρική, βαθιά πολιτική και συγκινητικά σύγχρονη επίσκεψη στον Αριστοφάνη

Η «Ειρήνη» του Αριστοφάνη παρουσιάστηκε στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου σε σκηνοθεσία και σύλληψη του Νίκου Καραθάνου, με τη διασκευή, το πρωτότυπο κείμενο και τα τραγούδια να υπογράφει ο Φοίβος Δεληβοριάς και τον Άγγελο Τριανταφύλλου να συνεργάζεται στη σκηνοθεσία και στη μουσική.

Πρόκειται για μια από τις πιο πολυσυζητημένες παραγωγές του φετινού καλοκαιριού, η οποία επιχειρεί όχι απλώς να μεταφέρει στη σκηνή την αριστοφανική κωμωδία, αλλά να την επισκεφθεί ξανά από την αρχή, αναζητώντας τον βαθύτερο πυρήνα της μέσα σε έναν κόσμο που εξακολουθεί να ζει με τον πόλεμο, τη βία, τον φόβο και την ανασφάλεια.

Ο Αριστοφάνης έγραψε την «Ειρήνη» το 421 π.Χ., σε μια Αθήνα εξαντλημένη από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Ο Τρυγαίος, ένας απλός αγρότης, αποφασίζει να ανέβει στους θεούς και να απαιτήσει την απελευθέρωση της Ειρήνης, η οποία έχει θαφτεί από τον Πόλεμο μέσα σε μια σπηλιά. Στην παράσταση του Νίκου Καραθάνου, ο Τρυγαίος γίνεται γυναίκα και η αριστοφανική ουτοπία μετατρέπεται σε ένα ξέφρενο, ποιητικό και βαθιά ανθρώπινο ταξίδι προς έναν κόσμο που ίσως δεν υπήρξε ποτέ, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί τη μεγαλύτερη ανάγκη του ανθρώπου.

Η σκηνή γεμίζει από πλάσματα που μοιάζουν να έχουν ξεπηδήσει από μια πρωτόγονη εποχή, από φιγούρες που κινούνται ανάμεσα στο ανθρώπινο και στο ζωικό, από καλάμια, έντονα χρώματα, παράξενα κοστούμια, μουσικές και εικόνες που συνθέτουν ένα σκηνικό σύμπαν άλλοτε κωμικό, άλλοτε λυρικό και άλλοτε σχεδόν τελετουργικό.

Στα θετικά (+) στοιχεία της παράστασης συγκαταλέγεται πρωτίστως η διασκευή του Φοίβου Δεληβοριά.Το κείμενο καταφέρνει να σταθεί επάξια στο σήμερα, χωρίς να χάνει την επαφή του με τον αριστοφανικό κόσμο. Η διασκευή δεν περιορίζεται σε εύκολες αναφορές στην επικαιρότητα ούτε επιχειρεί να εκσυγχρονίσει επιφανειακά το έργο. Αντίθετα, αναζητά τα βαθύτερα ερωτήματα που κρύβονται πίσω από την κωμωδία: τι σημαίνει πραγματικά ειρήνη, αν ο άνθρωπος μπορεί να ζήσει χωρίς σύγκρουση, ποιοι κερδίζουν από τον πόλεμο και γιατί η ανάγκη για συμφιλίωση παραμένει διαχρονικά μια σχεδόν ουτοπική επιθυμία.Το κείμενο συνομιλεί άμεσα με έναν κόσμο που εξακολουθεί να μετρά νεκρούς, προσφυγιά, καταστροφές και ξεριζωμό. Παράλληλα, όμως, αποφεύγει τον διδακτισμό. Το πολιτικό σχόλιο γεννιέται μέσα από το χιούμορ, την υπερβολή, την ποίηση και τη μουσική, ακριβώς όπως συμβαίνει και στον ίδιο τον Αριστοφάνη.Η διασκευή του Δεληβοριάδιαθέτει εξυπνάδα, λυρισμό και πραγματική θεατρικότητα. Οι ατάκες του συχνά προκαλούν άμεσο γέλιο, χωρίς να ακυρώνουν τη σοβαρότητα όσων υπονοούν. Αντίθετα, το γέλιο λειτουργεί ως ένας τρόπος άμυνας απέναντι σε μια πραγματικότητα που έχει γίνει τόσο παράλογη, ώστε μόνο μέσα από την κωμωδία μπορεί πλέον να ειπωθεί.

Η σκηνοθεσία του ΝίκουΚαραθάνουδημιουργεί έναν ολόκληρο κόσμο και όχι απλώς μια ακόμη παράσταση αρχαίας κωμωδίας.Ο Καραθάνος δεν αντιμετωπίζει τον Αριστοφάνη ως ένα κείμενο που χρειάζεται απλώς να μεταφερθεί στο σήμερα. Τον αντιμετωπίζει ως έναν ζωντανό οργανισμό, γεμάτο φαντασία, τρέλα, σκληρότητα, ποίηση και ανατροπή. Δημιουργεί μια παράσταση πληθωρική, τολμηρή και εξωστρεφή, η οποία συνδυάζει το λαϊκό πανηγύρι με την αρχέγονη τελετουργία, το σουρεαλιστικό χιούμορ με το βαθύ πολιτικό σχόλιο και την παιδική φαντασία με τη φρίκη του πολέμου.Οι μορφές που κινούνται στη σκηνή μοιάζουν να έχουν επιβιώσει από την καταστροφή του πολιτισμού και να προσπαθούν να ξαναφτιάξουν τον κόσμο από την αρχή. Ο τεράστιος γορίλας, τα καλάμια, οι σωματικές μεταμορφώσεις, οι μάσκες και τα χρώματα δημιουργούν ένα σύμπαν που δεν επιδιώκει να εξηγηθεί λογικά. Αντίθετα, λειτουργεί μέσα από εικόνες, συνειρμούς και αντιθέσεις.Η σκηνοθετική προσέγγιση κατορθώνει να μεταφέρει το έργο από την αρχαία Αθήνα σε έναν τόπο σχεδόν άχρονο. Ο πόλεμος δεν αφορά πλέον μόνο μια συγκεκριμένη εποχή, αλλά παρουσιάζεται ως ένα βαθύ και επαναλαμβανόμενο ανθρώπινο ένστικτο. Αντίστοιχα, η ειρήνη δεν εμφανίζεται ως δεδομένη κατάσταση, αλλά ως μια δύσκολη και διαρκής κατάκτηση.Η παράσταση διαθέτει ρυθμό, διαρκείς εναλλαγές και εντυπωσιακή σκηνική ενέργεια. Παρά την πληθώρα εικόνων, προσώπων και μουσικών, το σύνολο παραμένει οργανωμένο και προσεκτικά ελεγχόμενο, χωρίς να χάνει τη συνοχή του.

Η μουσική του ΦοίβουΔεληβοριά και του ΆγγελουΤριανταφύλλου αποτελεί έναν από τους βασικούςπρωταγωνιστέςτηςπαράστασης.Δεν λειτουργεί ως απλή συνοδεία ούτε ως ένα επιπλέον διακοσμητικό στοιχείο. Η μουσική γεννά τη δράση, οργανώνει τον ρυθμό και μεταφέρει την παράσταση από την κωμωδία στη συγκίνηση και από το πανηγύρι στην πολιτική καταγγελία.Οι συνθέσεις κινούνται ανάμεσα στο ροκ, στη λαϊκή μουσική, στις βαλκανικές και χθόνιες αναφορές, δημιουργώντας έναν ήχο που μοιάζει ταυτόχρονα οικείος και παράξενος. Τα τραγούδια του Δεληβοριά εντάσσονται οργανικά στη δραματουργία, σχολιάζουν τη δράση και δίνουν στην παράσταση μια ιδιαίτερη ποιητική ταυτότητα.Η παρουσία της ζωντανής ορχήστρας ενισχύει την αίσθηση της γιορτής και της συλλογικότητας. Οι μουσικοί δεν βρίσκονται απλώς στη σκηνή, αλλά συμμετέχουν ενεργά στη δημιουργία του κόσμου της παράστασης, συνομιλώντας διαρκώς με τους ηθοποιούς και τον Χορό.

Τα σκηνικά της Εύας Μανιδάκη δημιουργούν έναν χώρο άγριο, ποιητικό και πολυσήμαντο. Τα καλάμια, η βλάστηση, οι αλλόκοτες μορφές και τα αντικείμενα της σκηνής παραπέμπουν σε έναν κόσμο πριν από τον πολιτισμό, αλλά και σε έναν κόσμο που ίσως απέμεινε μετά την καταστροφή του.

Τα κοστούμια του Άγγελου Μέντη αποτελούν ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της παραγωγής. Οι ηθοποιοί μεταμορφώνονται σε πλάσματα που μοιάζουν να βρίσκονται ανάμεσα στον άνθρωπο, στο ζώο, στο παραμύθι και στη σύγχρονη ποπ κουλτούρα. Η εικόνα της Ειρήνης ως «MissUniverse», με το στέμμα και την κορδέλα της, αποτελεί ένα εξαιρετικά εύστοχο και σαρκαστικό εύρημα: η παγκόσμια ειρήνη ως μια κενή, επαναλαμβανόμενη ευχή, ένα όμορφο σύνθημα που έχει χάσει σταδιακά το περιεχόμενό του.

Οι φωτισμοί της ΕλίζαςΑλεξανδροπούλου αναδεικνύουν τις διαφορετικές ποιότητες του σκηνικού κόσμου, περνώντας από τη φωτεινή εξωστρέφεια της γιορτής σε πιο σκοτεινές και απειλητικές εικόνες. Η κίνηση της Αμάλιας Μπένετ και η χορογραφία του Αλέξανδρου Σταυρόπουλου δίνουν στο σύνολο έντονη σωματικότητα και μετατρέπουν τον θίασο σε έναν ζωντανό οργανισμό.

Οι ερμηνείες αποτελούν επίσης ένα από τα ισχυρότερα στοιχεία της παράστασης.

Η Γαλήνη Χατζηπασχάλη, στον ρόλο του θηλυκού Τρυγαίου, προσφέρει μια εξαιρετικά δυνατή και πολυσύνθετη ερμηνεία. Η επιλογή να δοθεί ο ρόλος σε γυναίκα δεν λειτουργεί ως επιφανειακή ανατροπή, αλλά προσδίδει στον ήρωα μια διαφορετική ποιότητα και μια βαθύτερη ανθρώπινη διάσταση.Η Χατζηπασχάλη διαθέτει έντονη σκηνική παρουσία, σωματική δύναμη και ερμηνευτική αλήθεια. Κινείται με άνεση ανάμεσα στο κωμικό και στο δραματικό στοιχείο, χωρίς να επιτρέπει ποτέ στον χαρακτήρα να χαθεί μέσα στην πληθωρικότητα της παράστασης. Ο Τρυγαίος της δεν είναι ένας ηρωικός σωτήρας, αλλά ένας απλός άνθρωπος που αρνείται να αποδεχθεί ότι ο πόλεμος αποτελεί τη φυσική κατάσταση του κόσμου.Η ερμηνεία της διαθέτει αποφασιστικότητα, τρυφερότητα, χιούμορ και συγκίνηση. Γίνεται το κέντρο γύρω από το οποίο οργανώνεται η σκηνική δράση, χωρίς να επιβάλλεται αυθαίρετα πάνω στο σύνολο.

Ο Θανάσης Αλευράς είναι απολαυστικός και επιβεβαιώνει για ακόμη μία φορά τη μεγάλη του ευχέρεια στην κωμωδία, στη μουσική και στη σωματική έκφραση. Διαθέτει εξαιρετικό κωμικό χρόνο, αμεσότητα και μια φυσική σχέση με το κοινό, η οποία του επιτρέπει να μετατρέπει ακόμη και την πιο μικρή κίνηση ή αντίδραση σε σκηνικό γεγονός.Η παρουσία του προσφέρει στην παράσταση ενέργεια και αυθεντικό γέλιο, χωρίς να καταφεύγει σε εύκολες υπερβολές. Ο Αλευράς εντάσσεται απόλυτα στο παράξενο σύμπαν του Καραθάνου και λειτουργεί με γενναιοδωρία απέναντι στο σύνολο.

Η Ζέτα Μακρυπούλια, στον ρόλο της Ειρήνης, υπηρετεί με ακρίβεια το σκηνοθετικό εύρημα μιας φιγούρας που μοιάζει να έχει βγει από παλιό διαγωνισμό ομορφιάς. Η παρουσία της είναι ταυτόχρονα λαμπερή, ειρωνική και βαθιά μελαγχολική. Πίσω από το χαμόγελο και την ποπ εικόνα της κρύβεται η αμηχανία μιας έννοιας που έχει μετατραπεί σε κενό σύνθημα.

Η ΈμιλυΚολιανδρή, ο Γιάννης Κότσιφας, ο Πάνος Παπαδόπουλος, η Βάσω Καβαλιεράτου, ο Φοίβος Δεληβοριάς, ο Νίκος Καραθάνος, ο Άγγελος Τριανταφύλλου, ο Γιλμάζ Χουσμέν, ο Άλκης Μπακογιάννης, ο Κωνσταντίνος Κοντογεωργόπουλος, ο Κωνσταντίνος Ζωγράφος, ο Γιάννης Σαμψαλάκης, ο Βασίλης Παπαδόπουλος, ο Σπύρος Μπόσγας και ο Αντώνης Χρήστου συνθέτουν έναν εξαιρετικά δεμένο θίασο, όπου ο καθένας υπηρετεί με συνέπεια το κοινό σκηνοθετικό όραμα. Κανείς δεν επιδιώκει να κυριαρχήσει έναντι των υπολοίπων, αλλά αντίθετα, όλοι λειτουργούν ως αναπόσπαστα μέλη ενός ζωντανού σκηνικού οργανισμού, δημιουργώντας ένα σύνολο με αξιοθαύμαστη συνοχή, ενέργεια και ομοιογένεια, χωρίς εμφανείς αδύναμους κρίκους.

Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στον Χορό, ο οποίος αποτελεί την καρδιά της παράστασης.Ο Χορός δεν λειτουργεί απλώς ως σχολιαστής των γεγονότων, αλλά ως ένα ζωντανό συλλογικό σώμα. Μέσα από την κίνηση, το τραγούδι, τις φωνές και τη διαρκή παρουσία του στη σκηνή, εκφράζει την αγωνία, την επιθυμία, τον φόβο και την ελπίδα μιας ολόκληρης κοινότητας.Η συλλογικότητα που δημιουργείται επί σκηνής αποτελεί ίσως και την πιο ουσιαστική απάντηση της παράστασης απέναντι στον πόλεμο. Η ειρήνη δεν παρουσιάζεται ως έργο ενός μοναχικού ήρωα, αλλά ως αποτέλεσμα κοινής προσπάθειας, συμμετοχής και αλληλεγγύης.Ξεχωρίζει ιδιαίτερα ο μονόλογος του κορυφαίου του Χορού, ο οποίος αποτελεί μία από τις πιο δυνατές και ουσιαστικές στιγμές της παράστασης. Εκεί ο ξέφρενος ρυθμός υποχωρεί και ο λόγος αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα. Η σκηνή συγκεντρώνει τον πολιτικό και ανθρώπινο πυρήνα του έργου. Ο μονόλογος δεν ακούγεται ως απλή καταγγελία ούτε ως αφηρημένη ευχή. Λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι πίσω από τις μεγάλες λέξεις υπάρχουν πραγματικοί άνθρωποι, πραγματικά σώματα και πραγματικές απώλειες. Είναι μια στιγμή κατά την οποία η παράσταση εγκαταλείπει προσωρινά τον θόρυβο και αφήνει να φανεί καθαρά η βαθιά της συγκίνηση.

Στα αρνητικά (-) στοιχεία της παράστασης συγκαταλέγεται κυρίως ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται το τελικό της μέρος.Η χρήση κινηματογραφικών εικόνων προς το τέλος,παρά τον στόχο να συνδέσει διαφορετικά επίπεδα της πλοκής και να διευρύνει το πλαίσιο της παράστασης, απομακρύνει το ενδιαφέρον από τα ζωντανά σώματα των ηθοποιών και στερεί από τη σκηνή ένα μέρος της δραματικής της δύναμης.Ύστερα από μια παράσταση που στηρίζεται τόσο έντονα στη σωματικότητα, στη μουσική, στη συλλογικότητα και στην άμεση παρουσία του Χορού, η μετάβαση στην κινηματογραφική εικόνα λειτουργεί περισσότερο ως επεξήγηση παρά ως δραματική κορύφωση. Το εύρημα συνδέει νοηματικά την πλοκή, αλλά περιορίζει την ένταση που είχε ήδη δημιουργηθεί επί σκηνής.Αντί η τελική στιγμή να γεννηθεί μέσα από τους ίδιους τους ηθοποιούς, τον Χορό και τη ζωντανή μουσική, η παράσταση μοιάζει να αναζητά το κλείσιμό της σε ένα διαφορετικό εκφραστικό μέσο. Ως αποτέλεσμα, η συγκίνηση διακόπτεται ελαφρώς και η δραματική κορύφωση δεν αποκτά τη δύναμη που προετοιμάζει το υπόλοιπο έργο.

Το κλείσιμο θα μπορούσε να είναι περισσότερο έντονο, καθαρό και συγκινησιακά ολοκληρωμένο. Η παράσταση έχει ήδη δημιουργήσει έναν τόσο πλούσιο σκηνικό κόσμο και έχει οδηγήσει το κοινό μέσα από το γέλιο, τη μουσική και την πολιτική σκέψη σε μια βαθιά ανθρώπινη αγωνία. Θα μπορούσε, επομένως, να ολοκληρωθεί με μια πιο ισχυρή τελική εικόνα, η οποία να παραμένει χαραγμένη στη μνήμη και να συμπυκνώνει όσα προηγήθηκαν.

Επιπλέον, θα ήταν επιθυμητή μια ακόμη μεγαλύτερη αξιοποίηση του Χορού. Παρά το γεγονός ότι ο Χορός διαθέτει ήδη καθοριστική παρουσία, αποτελεί τόσο ισχυρό στοιχείο της παράστασης, ώστε η συχνότερη και ουσιαστικότερη εμπλοκή του θα μπορούσε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο τον συλλογικό χαρακτήρα του έργου.Οι καλύτερες στιγμές της παράστασης είναι συχνά εκείνες όπου η ατομική ιστορία υποχωρεί και ο Χορός καταλαμβάνει τη σκηνή ως κοινότητα. Περισσότερος χώρος στις φωνές, στις κινήσεις και στη συλλογική του παρουσία θα έδινε ακόμη μεγαλύτερο βάθος στην πολιτική διάσταση της παράστασης και θα ενίσχυε τη σύνδεσή της με την αρχαία κωμωδία.

Αξίζει, τέλος, να γίνει μια ιδιαίτερη αναφορά στους ταξιθέτες και στις ταξιθέτριες της παράστασης. Κυρίως νέοι άνθρωποι, οι οποίοι επέδειξαν υποδειγματικό επαγγελματισμό, ευγένεια και διάθεση εξυπηρέτησης καθ’ όλη τη διάρκεια της βραδιάς. Από την οργανωμένη καθοδήγηση των θεατών προς τις θέσεις τους μέχρι την ασφαλή και ομαλή αποχώρηση μετά το τέλος της παράστασης, βοηθώντας διακριτικά στην κατάβαση των κερκίδων και διαχειριζόμενοι με ψυχραιμία τη μεγάλη προσέλευση του κοινού, συνέβαλαν ουσιαστικά ώστε η συνολική εμπειρία της επίσκεψης στην Επίδαυρο να είναι άψογη. Πρόκειται για ανθρώπους που σπάνια βρίσκονται στο προσκήνιο, όμως η συμβολή τους στην εύρυθμη λειτουργία μιας τόσο απαιτητικής διοργάνωσης είναι πραγματικά πολύτιμη και αξίζει να αναγνωριστεί.

Η «Ειρήνη» σε σκηνοθεσία του Νίκου Καραθάνου αποτελεί μια πληθωρική, ευρηματική και βαθιά πολιτική παράσταση, η οποία καταφέρνει να συναντήσει τον Αριστοφάνη χωρίς να τον εγκλωβίσει στο παρελθόν.Δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις ούτε παρουσιάζει την ειρήνη ως μια απλή και όμορφη ευχή. Την αντιμετωπίζει ως μια δύσκολη, επίπονη και διαρκή ανθρώπινη διεκδίκηση.Και ίσως τελικά αυτό να είναι το σημαντικότερο επίτευγμα της παράστασης: ότι δεν μας ζητά απλώς να ευχηθούμε για την ειρήνη, αλλά να αναρωτηθούμε πόσο πραγματικά είμαστε διατεθειμένοι να αγωνιστούμε γι’ αυτήν.

Βαθμολογία: 7,6/10

Προθέματα

1.    Μια σύγχρονη «Ειρήνη» που μιλά με χιούμορ, συγκίνηση και πολιτική οξυδέρκεια.

2.    Ο Αριστοφάνης συναντά το σήμερα σε μια παράσταση γεμάτη φαντασία και ευαισθησία.

3.    Ένας ύμνος στην ειρήνη που συνομιλεί με τις αγωνίες της εποχής μας.

4.    Η Επίδαυρος φιλοξενεί μια «Ειρήνη» που ισορροπεί ανάμεσα στη σάτιρα και τη συγκίνηση.

TAGS

#Κουλτουρόσουπα, #Kulturosupa, #Θέατρο, #ΕίδαμεΚαιΣχολιάζουμε, #ΓιώργοςΜπαστουνάς, #Ειρήνη, #Αριστοφάνης, #Επίδαυρος, #ΑρχαίοΘέατροΕπιδαύρου, #ΦεστιβάλΑθηνώνΕπιδαύρου, #ΝίκοςΚαραθάνος, #ΦοίβοςΔεληβοριάς, #ΆγγελοςΤριανταφύλλου, #ΈριΚύργια, #ΕύαΜανιδάκη, #ΆγγελοςΜέντης, #ΕλίζαΑλεξανδροπούλου, #ΑμάλιαΜπένετ, #ΑλέξανδροςΣταυρόπουλος, #ΓιάννηςΑστερής, #ΓαλήνηΧατζηπασχάλη, #ΘανάσηςΑλευράς, #ΈμιλυΚολιανδρή, #ΓιάννηςΚότσιφας, #ΠάνοςΠαπαδόπουλος, #ΖέταΜακρυπούλια, #ΒάσωΚαβαλιεράτου, #ΓιλμάζΧουσμέν, #ΆλκηςΜπακογιάννης, #ΚωνσταντίνοςΚοντογεωργόπουλος, #ΚωνσταντίνοςΖωγράφος, #ΓιάννηςΣαμψαλάκης, #ΒασίληςΠαπαδόπουλος, #ΣπύροςΜπόσγας, #ΑντώνηςΧρήστου