Η εντιμότητα του κακού | «Scripta manent» | Μιχαήλ Χατζηαναστασίου

 Υπάρχει κάτι σχεδόν παιδικά αφελές στην έκπληξη που προκαλεί το κακό.

Σαν κάθε εποχή να πιστεύει βαθιά μέσα της πως η ανθρώπινη αγριότητα ήταν ένα ιστορικό ατύχημα που ανήκε στους προηγούμενους και όχι στους ίδιους. Κι όμως, από τις πρώτες τραγωδίες έως τα σύγχρονα στρατόπεδα ιδεολογικής και οικονομικής εξόντωσης, ο άνθρωπος δεν έπαψε ποτέ να αποδεικνύει πως η βία, η απληστία, η μικρότητα και η ωμότητα δεν αποτελούν παρεκκλίσεις της φύσεώς του, αλλά μόνιμες δυνατότητές της.

ΕΞΩΦΥΛΛΟ - Το κακό

Η σιωπή των καλών, είναι το οξυγόνο των κακών.

Ο στωικός αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος στο μνημειώδες έργο του " Τα εις εαυτόν" φαίνεται πως το είχε κατανοήσει τούτο με σχεδόν σκληρή διαύγεια. Προειδοποιούσε τον εαυτό του, ότι κάθε πρωί θα συναντήσει αχάριστους, αλαζόνες, δόλιους, φθονερούς και αντικοινωνικούς ανθρώπους. Όχι επειδή ήταν μισάνθρωπος, αλλά επειδή είχε καταλάβει κάτι θεμελιώδες: η ηθική δεν είναι η φυσική κατάσταση του ανθρώπου· είναι κατάκτηση. Και οι περισσότερες συνειδήσεις προτιμούν την ευκολία της ιδιοτέλειας από τον κόπο της αρετής.

Θα ήταν λοιπόν παράλογο να περιμένει κανείς από έναν κακό να μην πράξει το κακό.

Ο διεφθαρμένος δεν ντρέπεται επειδή διαφθείρει. Ο εξουσιομανής δεν αισθάνεται ένοχος επειδή εξουσιάζει. Συχνά, μάλιστα, θεωρεί την αγριότητά του αρετή, εξυπνάδα ή αναγκαίο ρεαλισμό. Η Ιστορία είναι γεμάτη από ανθρώπους που οικοδόμησαν αυτοκρατορίες πάνω σε πτώματα και πέθαναν πεπεισμένοι πως υπήρξαν ευεργέτες.

Φωτο 2 - Μάρκος Αυρήλιος

Το πραγματικό φιλοσοφικό πρόβλημα, επομένως, δεν είναι το κακό. Το κακό είναι σχεδόν αναμενόμενο και καθόλου σκανδαλώδες. Σκάνδαλο αποτελεί η ανοχή προς αυτό και το αληθινά τρομακτικό, η σιωπή του καλού.

Διότι ο άνθρωπος που έχει διαλέξει συνειδητά την ηθική, αλλά παραμένει άφωνος μπροστά στην αδικία, παράγει ένα είδος ερειπίου πολύ πιο επικίνδυνου από την ίδια τη μοχθηρία. Ο κακός λειτουργεί με συνέπεια προς τη φύση του. Ο σιωπηλός καλός, όμως, προδίδει τη δική του. Η σιωπή αυτή δεν εμφανίζεται πάντοτε ως δειλία. Συχνά μεταμφιέζεται σε ευγένεια, ουδετερότητα, διπλωματία ή “ωριμότητα”. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει μάθει να αποκαλεί την ηθική αποστασιοποίηση «σεβασμό στην άποψη του άλλου», ακόμη κι όταν η “άποψη” αυτή συνθλίβει ανθρώπους, αλήθειες και αξιοπρέπειες. Έτσι, η κοινωνία γεμίζει από ανθρώπους που διακηρύσσουν ότι διαφωνούν με το άδικο, αλλά ποτέ αρκετά ώστε να συγκρουστούν μαζί του.

Και ίσως εκεί να κρύβεται η πιο σκοτεινή ειρωνεία του πολιτισμού: οι περισσότεροι τύραννοι δεν επικράτησαν χάρη στη δύναμή τους, αλλά χάρη στην κόπωση των ηθικών ανθρώπων.

Ο φόβος της κοινωνικής απομόνωσης, η ανάγκη αποδοχής, η αγωνία της προσωπικής ασφάλειας και η εξάρτηση από μικρές καθημερινές βεβαιότητες μετατρέπουν ακόμη και αξιοπρεπείς ανθρώπους σε παθητικούς θεατές. Ο άνθρωπος ανέχεται σχεδόν τα πάντα, αρκεί να μη διαταραχθεί η άνεσή του. Και όσο πιο εκλεπτυσμένη γίνεται μια κοινωνία, τόσο πιο εκλεπτυσμένες γίνονται και οι δικαιολογίες της αδράνειάς της.

Φωτο 3 - Μάσκα

Η σιωπή του καλού δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Η ουδετερότητα μπροστά στην αδικία είναι πάντα μια μορφή στήριξης προς τον ισχυρότερο. Όποιος δεν εμποδίζει το ψεύδος, το διευκολύνει. Όποιος παρακολουθεί την ταπείνωση του άλλου χωρίς να μιλά, συμμετέχει σιωπηλά σε αυτήν. Η απουσία αντίστασης δεν αποτελεί έλλειψη συμμετοχής· αποτελεί παθητική συνενοχή.

Κάθε εποχή γεννά ανθρώπους που δηλώνουν σοκαρισμένοι από τη διαφθορά, την κοινωνική αποσύνθεση, τη βαρβαρότητα ή την παρακμή των θεσμών. Όμως ελάχιστοι αναρωτιούνται πόσες φορές οι ίδιοι σώπασαν όταν η αλήθεια απαιτούσε κόστος. Γιατί η ηθική, όταν δεν συνοδεύεται από ρίσκο, είναι απλώς αισθητική προτίμηση. Είναι εύκολο να υπερασπίζεσαι το δίκαιο όταν δεν απειλείται η θέση σου, η παρέα σου, η εργασία σου ή η δημόσια εικόνα σου. Η πραγματική αρετή αρχίζει τη στιγμή που η υπεράσπιση του σωστού γίνεται επικίνδυνη.

Ίσως γι’ αυτό οι κοινωνίες σπανίως καταρρέουν ξαφνικά.

Σαπίζουν αργά.

Διαβρώνονται από τη συσσωρευμένη ανοχή των “καλών ανθρώπων” που έμαθαν να ζουν με λίγο περισσότερο ψεύδος κάθε μέρα. Με λίγη περισσότερη αδικία. Με λίγη περισσότερη ταπείνωση. Μέχρι που το ανήθικο παύει να σοκάρει και γίνεται κανονικότητα.

Ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος, τελικά, ίσως να μην είναι ο φανατικός εγκληματίας, αλλά ο πολιτισμένος παρατηρητής που έχει εκπαιδεύσει τη συνείδησή του να μη μιλά. Εκείνος που βλέπει, κατανοεί, διακρίνει καθαρά το σάπιο, αλλά επιλέγει να σωπάσει για να διατηρήσει την ηρεμία του. Διότι η σιωπή αυτή δεν είναι αθώα· είναι μια ιδιότυπη συναλλαγή. Ο άνθρωπος ανταλλάσσει την αλήθεια με την προσωπική του ασφάλεια και τότε το κακό, δεν χρειάζεται πλέον να επιβληθεί με τη βία, απλά ... διαχέεται.

Φωτό 4 - Γυναίκα και πουλί

Αρκεί η κόπωση των ηθικών ανθρώπων.

Ίσως λοιπόν το βαθύτερο μήνυμα των στωικών να μην ήταν απλώς η αντοχή απέναντι στη μοχθηρία των άλλων, αλλά η διαρκής επαγρύπνηση απέναντι στη δική μας ηθική νάρκη. Γιατί ο κόσμος δεν καταστρέφεται μόνο από εκείνους που κάνουν το κακό, αλλά κυρίως από εκείνους που έμαθαν να το παρακολουθούν αμίλητοι.

Το κακό ήταν, είναι και θα είναι πάντα συνεπές ως προς τις "υποχρεώσεις" του. Με την μοιραία σιωπή του δειλού καλού ... τι μέλει γενέσθαι ?