Το έγκλημα στην Τέχνη και οι εραστές του κακού | «Scripta manent»

Από την αυγή του πολιτισμού, το έγκλημα δεν υπήρξε μόνο κοινωνικό φαινόμενο, αλλά και ανεξάντλητη πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης. Οι μεγαλύτερες τραγωδίες της αρχαιότητας οικοδομήθηκαν πάνω σε φόνους, προδοσίες και αιμομιξίες. Η λογοτεχνία γέννησε αριστουργήματα μέσα από την περιγραφή εγκληματικών παθών. Η ζωγραφική απαθανάτισε σκηνές βίας, η γλυπτική εξύμνησε ή καταδίκασε μορφές τυράννων και δολοφόνων, ενώ ο κινηματογράφος και η μουσική εξακολουθούν μέχρι και σήμερα, να αντλούν υλικό από τις πιο σκοτεινές εκφάνσεις της ανθρώπινης φύσης.

ΕΞΏΦΥΛΛΟ

Το ερώτημα που αναδύεται σχεδόν αβίαστα, είναι βαθύτερο από μια απλή αισθητική παρατήρηση. Τι ακριβώς συμβαίνει όταν ένας καλλιτέχνης εμπνέεται από το κακό; Πρόκειται για μια απόπειρα κατανόησης και ερμηνείας του ή μήπως για μια κρυφή έλξη προς αυτό; Είναι ο δημιουργός ένας παρατηρητής που φωτίζει τις σκοτεινές γωνίες της ανθρώπινης ύπαρξης ή ένας συγγενής τους, που απλώς βρήκε έναν κοινωνικά αποδεκτό τρόπο να τις εκφράσει;

ΦΩΤΟ 2

Η πλατωνική σκέψη προσφέρει ένα ενδιαφέρον πεδίο προβληματισμού. Αν δεχθούμε ότι κάθε πράξη προϋπάρχει ως δυνατότητα μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, τότε ο εγκληματίας και ο νομοταγής πολίτης δεν αποτελούν δύο διαφορετικά είδη ανθρώπου. Αποτελούν δύο διαφορετικές εκδηλώσεις της ίδιας ανθρώπινης φύσης. Υπό αυτή την έννοια, ο καλλιτέχνης που καταπιάνεται εμμονικά με το έγκλημα, ίσως να μη βρίσκεται τόσο μακριά από εκείνον που το διαπράττει. Η διαφορά δεν έγκειται απαραίτητα στην επιθυμία, αλλά στον τρόπο της εκτόνωσης.

ΦΩΤΟ 3

Ο Φρόιντ θα μπορούσε να υποστηρίξει, πως η τέχνη λειτουργεί ως μηχανισμός εξευγενισμού των ενστίκτων. Εκεί όπου ο εγκληματίας δρα, ο καλλιτέχνης δημιουργεί. Εκεί όπου ο ένας μετατρέπει την επιθυμία σε πράξη, ο άλλος τη μετατρέπει σε σύμβολο. Η κοινωνία μάλιστα, επιβραβεύει αυτή τη μετατροπή, διότι η βία που διοχετεύεται στον καμβά, στο χαρτί ή στη σκηνή, παύει να αποτελεί άμεση απειλή.

Ωστόσο, η εξήγηση αυτή ίσως να είναι υπερβολικά καθησυχαστική, διότι δεν απαντά σε ένα πιο άβολο ερώτημα: Γιατί γοητεύεται εξίσου το κοινό από αυτά τα έργα;

ΦΩΤΟ 4

Ο άνθρωπος δείχνει μια διαχρονική, σχεδόν ανεξήγητη έλξη προς το απαγορευμένο.

Παρακολουθεί με ενδιαφέρον ιστορίες δολοφόνων, διαβάζει βιογραφίες εγκληματιών, σπεύδει να ενημερωθεί για τα πιο αποτρόπαια εγκλήματα της εποχής του. Συχνά καταδικάζει ηθικά αυτό που ταυτόχρονα καταναλώνει αισθητικά. Μοιάζει σαν να υπάρχει μέσα του μια διπλή κίνηση. Μια συνειδητή αποστροφή και ταυτόχρονα, μια ασυνείδητη γοητεία.

Ίσως λοιπόν, το κακό να μην ελκύει επειδή είναι ξένο προς εμάς, αλλά ακριβώς επειδή μας είναι οικείο. Αναγνωρίζουμε σε αυτό δυνατότητες που υπάρχουν μέσα μας, αλλά παραμένουν ανενεργές. Η θέα τους μέσα από την τέχνη, μάς επιτρέπει να τις προσεγγίσουμε, χωρίς να τις βιώσουμε πραγματικά. Ο θεατής παρακολουθεί τον φόνο χωρίς να σκοτώνει. Ο αναγνώστης συμμετέχει στην παράνοια, χωρίς να χάνει τα λογικά του. Ο ακροατής αγγίζει το χάος χωρίς να πέφτει μέσα του.

ΦΩΤΟ 5

Από αυτή την οπτική, η τέχνη δεν λειτουργεί ως προτροπή προς το κακό αλλά ως ασφαλής διάλογος με αυτό. Ένας πολιτισμός που θα απαγόρευε κάθε αναπαράσταση της βίας ή του εγκλήματος, δεν θα εξαφάνιζε τις σκοτεινές ανθρώπινες ορμές. Απλώς θα τις εξόριζε από το πεδίο της συνείδησης, καθιστώντας τες ενδεχομένως, ακόμη πιο επικίνδυνες.

Παραμένει όμως το ερώτημα, που αφορά τον ίδιο τον δημιουργό. Είναι ένας ηθικός δάσκαλος που προειδοποιεί για τις συνέπειες της ανθρώπινης ύβρεως ή ένας ηδονιστής εξερευνητής, που απολαμβάνει να περιπλανιέται στα όρια του επιτρεπτού;

ΦΩΤΟ 6

Η απάντηση πιθανότατα δεν είναι μονοσήμαντη. Υπήρξαν καλλιτέχνες που επιχείρησαν να νουθετήσουν. Υπήρξαν και άλλοι, που φάνηκαν να γοητεύονται από το ίδιο τους το θέμα. Άλλοτε η τέχνη υπήρξε καθρέφτης της ηθικής και άλλοτε καταφύγιο της ανθρώπινης αμφιθυμίας. Συχνά μάλιστα, οι δύο αυτές λειτουργίες συνυπάρχουν στο ίδιο έργο, καθιστώντας αδύνατο τον σαφή διαχωρισμό τους.

ΦΩΤΟ 7

Ίσως τελικά, η μεγαλύτερη αλήθεια να είναι, ότι ο καλλιτέχνης δεν στέκεται απέναντι στο κακό ως δικαστής, αλλά απέναντί του ως εξερευνητής. Δεν το δικαιολογεί, ούτε το εξαγνίζει. Το παρατηρεί, το ανατέμνει, το εκθέτει στο φως και μέσα από αυτή τη διαδικασία, αναγκάζει και εμάς να κοιτάξουμε κατάματα, ένα κομμάτι της ανθρώπινης φύσης το οποίο θα προτιμούσαμε να αγνοούμε.

Το συμπέρασμα είναι ίσως πιο ενοχλητικό από όσο θα θέλαμε. Η τέχνη δεν εμπνέεται από το κακό, επειδή οι καλλιτέχνες είναι εν δυνάμει εγκληματίες. Εμπνέεται από το κακό, επειδή το κακό αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης συνθήκης. Ο δημιουργός απλώς τολμά να εισέλθει εκεί όπου οι περισσότεροι φοβούνται να κοιτάξουν και το κοινό τον ακολουθεί, όχι για να διδαχθεί πάντοτε, αλλά συχνά για να συναντήσει, πίσω από τον μανδύα της αισθητικής, τις πιο απαγορευμένες δυνατότητες του ίδιου του εαυτού του.