Ο Αστέριος Πελτέκης στην Kulturosupa: «Η "Λυσιστράτη" μας δεν είναι μνημείο, αλλά ένα ζωντανό πολιτικό γεγονός»

Το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος προετοιμάζει τη μεγάλη του καλοκαιρινή έξοδο με ένα από τα πιο διαχρονικά και επίκαιρα έργα της αρχαίας γραμματείας. Η «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνη, σε μετάφραση Κωνσταντίνου Μπούρα, έρχεται το φετινό καλοκαίρι σε μια σύγχρονη σκηνική ανάγνωση, με την υπογραφή του Καλλιτεχνικού Διευθυντή του ΚΘΒΕ, Αστέριου Πελτέκη. Η παράσταση, που θα εκπροσωπήσει το θέατρο στο Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου 2026, κάνει την επίσημη πρώτη της στη Θεσσαλονίκη, στο Θέατρο Δάσους, την Τρίτη 30 Ιουνίου.

Με έναν εκλεκτό θίασο πρωταγωνιστών, με την Ελισάβετ Κωνσταντινίδου στον ομώνυμο ρόλο και μια σπουδαία ομάδα δημιουργών —τον Γιώργο Ανδρέου στη μουσική, τον Κωνσταντίνο Ρήγος στη χορογραφία και τη Φρόσω Λύτρα στα σκηνικά— η παράσταση επιχειρεί να προσεγγίσει το έργο με «γνήσια κωμική σοβαρότητα». Στο επίκεντρο βρίσκεται η έννοια της κοινωνικής «εντροπίας» και η ανάγκη για μια συλλογική επανεκκίνηση.

Με αφορμή την πολυαναμενόμενη πρεμιέρα, είχαμε μια εξαιρετική συνομιλία με τον Αστέριο Πελτέκη. Μας μίλησε για το σκηνοθετικό του όραμα, το στοίχημα του αριστοφανικού γέλιου σήμερα, τη δύναμη της γυναικείας χειρονομίας, αλλά και για το τι σημαίνει να στήνεις ένα θεατρικό «όνειρο» στην αυγή του φετινού καλοκαιριού.

Συνέντευξη στον Γιάννη Τσιρόγλου για την Κουλτουρόσουπα

– Στο σημείωμά σας μιλάτε για την «εντροπία» και την κοινωνική αποσύνθεση στο έργο. Πώς μεταφράζεται αυτή η φθορά πάνω στη σκηνή;

Προσπαθούμε, μέσα από την ποιητική της παράστασης, να αποδώσουμε αυτό που συμβαίνει όταν οι κοινωνίες μετατρέπουν μια καινούργια εμπειρία σε συλλογική γνώση μέσω της θεατρικής τέχνης. Στην κοινωνική εκδοχή της εντροπίας, κάτι διαταράσσει τη μέχρι πρότινος «φυσική» ισορροπία της καθημερινότητας. Μεταφέρεται μια αναταραχή στο κοινωνικό σύνολο, μέχρι να γίνει αποδεκτό αυτό το νέο ή επαναστατικό στοιχείο που εισάγει ένα άτομο ή μια ομάδα ως νέα απαίτηση και τρόπο σκέψης.

Μέχρι να ολοκληρωθεί αυτή η διαδικασία και να επανέλθουμε σε μια επόμενη ισορροπία, δημιουργείται το πεδίο μιας «ποιητικής πολεμικής». Στην πλοκή, η αναταραχή αυτή αφορά την ειρήνη και την ισότητα. Όταν ο κόσμος επανέρχεται στη φυσική του τάξη, είναι πλέον εμπλουτισμένος με αυτά τα δύο στοιχεία, μέσα από την επαναστατική ανατροπή που επιφέρει το σκάσιμο της «φούσκας» της εντροπίας.

Στη σκηνή, αυτό αποδίδεται μέσα από μια σειρά ευρημάτων στην όψη αλλά και στην ουσία της παράστασης: με τη χρήση ενός από μηχανής θεού, τεχνολογικών μέσων, ιδιαίτερων ήχων και ηχοτοπίων, αλλά και με μεταφορές ενός ομηρικού κόσμου, όπου οι θεοί εμπλέκονται στα ανθρώπινα. Ας μην πούμε περισσότερα όμως, για να κρατήσουμε και κάτι για την παράσταση.

– Αναφέρετε επίσης στο σημείωμά σας: «Κάθε πόλεμος είναι εμφύλιος πόλεμος». Με τις πολεμικές συρράξεις σε έξαρση παγκοσμίως, ποιο είναι το πιο ηχηρό μήνυμα της παράστασης για το 2026;

Είναι αυτή ακριβώς η φράση: ότι είμαστε άνθρωποι. Ανήκουμε όλοι στο ίδιο είδος και, με αυτή την έννοια, είμαστε όλοι αδέλφια. Οπότε, κάθε πόλεμος είναι τελικά εμφύλιος. Ιδιαίτερα στο πλαίσιο της παγκοσμιοποιημένης κοινότητας στην οποία έχουμε εισέλθει, ολόκληρος ο πλανήτης είναι μια κοινή πατρίδα, μια χώρα. Γι' αυτό και οποιαδήποτε σύρραξη συνιστά έναν εμφύλιο πόλεμο.

– Η αποχή από τον έρωτα στη «Λυσιστράτη» λειτουργεί ως ένα προσωρινό «πάγωμα» του συστήματος για να γίνει επανεκκίνηση. Χρειάζεται η σύγχρονη κοινωνία μας ένα τέτοιο «πάγωμα»;

Νομίζω ότι ο Αριστοφάνης, με μια ευφυή ποιητική μεταφορά, παρουσιάζει τις γυναίκες να ανακαλύπτουν ένα τέχνασμα που παγώνει τη φύση της αναπαραγωγής και της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους, έχοντας ως αφορμή την παύση του πολέμου και ως βαθύτερα αίτια την ειρήνη και την ισότητα. Ένα τέτοιο «πάγωμα», που φέρνει τα πράγματα σε μια οριακή θέση, μας αναγκάζει να προβληματιστούμε και να διεκδικήσουμε επί της ουσίας τη ζωή μας. Έχει τρομερή δραστικότητα και παίζει καταλυτικό ρόλο στην κατανόηση του εαυτού μας και στην εξέλιξή μας.

– Τονίζετε ότι η «Λυσιστράτη» δεν είναι ένα «μνημείο», αλλά ένα ζωντανό πολιτικό γεγονός. Πότε μια παράσταση αρχαίου δράματος πετυχαίνει αυτόν τον στόχο σήμερα;

Κάθε παράσταση αρχαίου —αλλά και σύγχρονου— δράματος επιτυγχάνει αυτόν τον στόχο όταν συνομιλεί με το παρόν χωρίς την ανάγκη μιας ευτελούς επικαιροποίησης. Όταν μιλάμε με όρους κλασικούς και καθολικούς σε σχέση με τον χρόνο και τον χώρο, τότε είναι που το έργο καταφέρνει να αφορά άμεσα τον σύγχρονο θεατή.

– Συχνά θεωρούμε την τραγωδία ως το κατεξοχήν πολιτικό είδος, αφήνοντας την κωμωδία σε δεύτερη μοίρα, ως κάτι πιο «ελαφρύ». Γιατί η κωμωδία είναι τελικά πιο επικίνδυνη για το κατεστημένο και πώς η «γνήσια κωμική σοβαρότητα» μπορεί να γίνει πιο επαναστατική από ένα δράμα;

Προφανώς υπάρχουν διαφορετικά είδη και ποιότητες, τόσο στην τραγωδία όσο και στην κωμωδία. Η κωμωδία, όμως, είναι ένα ακόμη πιο δύσκολο και «επικίνδυνο» είδος για το κατεστημένο. Δεν συναντάμε συχνά περιπτώσεις όπως του Αριστοφάνη, ο οποίος, μέσα από έναν λυρικό, ποιητικό και χιουμοριστικό κόσμο, βλέπει τα τραγικά στοιχεία της καθημερινότητας και της συνολικής διαδρομής του ανθρώπου κάτω από ένα παραμορφωμένο κωμικά πρίσμα.

Όταν τέτοιου είδους κείμενα αποκωδικοποιούνται με τρόπο που προσφέρει μια καθολική ερμηνευτική οδό, τότε γίνονται «επικίνδυνα» — με την έννοια ότι μας προειδοποιούν για τον κίνδυνο, πράγμα εξαιρετικά χρήσιμο.

– Ποιος είναι ο ρόλος του χιούμορ σε αυτή τη διαδικασία;

Το χιούμορ λειτουργεί ως καθρέφτης. Εντοπίζει και μας δείχνει τα κακώς κείμενα με τρόπο τέτοιο που δεν προκαλεί αρνητική αντίδραση ή άμυνα στον θεατή. Αντίθετα, αν διαθέτουμε το στοιχείο του αυτοσαρκασμού, μας βοηθά να δούμε και να αποδεχτούμε περισσότερες πτυχές του εαυτού μας. Και, φυσικά, η αρχή της αποδοχής είναι και η αρχή της θεραπείας οποιουδήποτε προβλήματος. Αυτό είναι το ουσιαστικό στοίχημα και η σοβαρότητα της κωμωδίας.

– Υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο σημείο στη «Λυσιστράτη» που να συμπυκνώνει αυτή την κοινωνική διάσταση;

Ναι, υπάρχει ένα συγκεκριμένο, συχνά υποτιμημένο σημείο στο έργο, όπου μια γυναίκα βγάζει μια σκνίπα —ένα κουνούπι— από το μάτι ενός άνδρα. Ο Αριστοφάνης το ονομάζει «βουβαλοτζίτζικα». Μόλις το μάτι του άνδρα καθαρίσει από αυτό το έντομο που τον τύφλωνε, τον θόλωνε και του προκαλούσε εκνευρισμό, εκείνος ηρεμεί, ξεσπά σε δάκρυα και αρχίζει να «βλέπει» πραγματικά τη γυναίκα καθαρά. Μέσα από αυτό το φαινομενικά αστείο περιστατικό, καταγράφεται μια βαθύτατη αλήθεια για την πατριαρχική κοινωνία, την αντιμετώπιση της γυναίκας και την ανάγκη για ισότητα. Αθάνατα κείμενα!

– Να περάσουμε στο ερμηνευτικό μέρος, όπου έχετε μια εξαιρετική σύνθεση πρωταγωνιστών. Στο ρόλο της Λυσιστράτης έχετε την Ελισάβετ Κωνσταντινίδου. Πώς δουλέψατε μαζί της για να αναδείξετε την πολιτική, αρχετυπική διάσταση της ηρωίδας; Παράλληλα, δίπλα στους επώνυμους πρωταγωνιστές, βλέπουμε σχεδόν όλο το δυναμικό του ΚΘΒΕ. Φαντάζομαι είναι σημαντικό για εσάς, ως Καλλιτεχνικός Διευθυντής, αυτό το σμίξιμο;

Προσπαθώ τα τελευταία χρόνια να υπάρχει αυτή η σύμπραξη και η σύνθεση δυνάμεων —έστω και με μικρότερη συμμετοχή— ακόμα και στις χειμερινές μας παραγωγές. Δυστυχώς, λόγω της έλλειψης οικονομικών κινήτρων, είναι δύσκολο να προσελκύσουμε ηθοποιούς «της πρώτης γραμμής», οι οποίοι δικαιωματικά βρίσκονται στο κέντρο των εξελίξεων κάνοντας τηλεόραση ή κινηματογράφο με καλύτερες αμοιβές.

Αυτό που επιστρατεύουμε είναι οι προσωπικές σχέσεις, η πίστη σε ένα κοινό όραμα και το κύρος ενός σπουδαίου πυλώνα πολιτισμού, όπως είναι το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος. Μέσα από την εξωστρέφεια που προσπαθώ να ενισχύσω, η συνεργασία με το ΚΘΒΕ γίνεται ξανά θελκτική. Το καλοκαίρι, βέβαια, είναι λίγο πιο εύκολο, καθώς υπάρχει και το μεγάλο δέλεαρ της Επιδαύρου.

Πολύ σημαντικοί συνεργάτες μάς έκαναν την τιμή φέτος, αλλά και πέρυσι, να αφήσουν δουλειές με σαφώς υψηλότερες απολαβές για να δημιουργήσουν μαζί μας στο Κρατικό. Αυτό με συγκινεί, με τιμά ιδιαίτερα και τους ευχαριστώ θερμά, τόσο εκ μέρους του θεάτρου όσο και εκ μέρους του κοινού της Θεσσαλονίκης. Το να συνεργάζεσαι με έναν τέτοιον φορέα αποτελεί, αναμφίβολα, αμοιβαία τιμή και ισχυρό κίνητρο.

– Από το Θέατρο Δάσους στη Θεσσαλονίκη, στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου. Πόσο αλλάζει η γεωμετρία και η ενέργεια της σκηνοθεσίας σας σε αυτούς τους δύο χώρους;

Το θετικό είναι ότι το Θέατρο Δάσους είναι, ως σκηνή και ως χώρος, κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση με την Επίδαυρο, γεγονός που μας βοηθάει πάρα πολύ στην τεχνική κατάρτιση της παράστασης και της σκηνικής όψης. Το δύσκολο κομμάτι είναι η προσαρμογή στα υπόλοιπα θέατρα της περιοδείας. Για παράδειγμα, αμέσως μετά την πρεμιέρα μας στις 30 Ιουνίου στο Θέατρο Δάσους, θα ταξιδέψουμε στο Αρχαίο Θέατρο της Όστιας στην Ιταλία, το οποίο είναι ένα αρχαίο ωδείο μικρότερων διαστάσεων. Εκεί, όπως και σε άλλους χώρους κατά τόπους, θα πρέπει να προσαρμόσουμε το υλικό και τη σκηνική πράξη, φροντίζοντας πάντα να αποφύγουμε εκπτώσεις στο τελικό καλλιτεχνικό αποτέλεσμα.

Η Επίδαυρος, από την άλλη, είναι μια κατηγορία μόνη της. Ένας χώρος μαγικής ομορφιάς, συνδεδεμένος άρρηκτα με τη σύγχρονη ιστορία του ελληνικού πολιτισμού. Είναι ένα σπουδαίο διεθνές φεστιβάλ, ένα θέατρο όπου σύσσωμη η παγκόσμια θεατρική κοινότητα επιθυμεί να βρεθεί για να εισπράξει τη φυσική ισορροπία του τοπίου, την ακουστική και τη λιτή αγκαλιά αυτού του μοναδικού, κορυφαία διασωζόμενου αρχαιολογικού χώρου. Το ίδιο δέος, φυσικά, νιώθουμε και όταν μας υποδέχονται το θέατρο της Δωδώνης και άλλοι εμβληματικοί χώροι της πατρίδας μας.

– Κύριε Πελτέκη, κλείνετε το σημείωμά σας με τη φράση «σαν σε όνειρο». Τι είδους όνειρο είναι αυτή η παραγωγή για εσάς και τι γεύση θέλετε να αφήσει στον θεατή όταν σβήσουν τα φώτα;

Καταρχάς, όλη μας η ζωή είναι σαν ένα όνειρο. Όπως μια σαπουνόφουσκα που κάποια στιγμή σκάει και πέφτει το σκοτάδι, έτσι και τα πάντα ξαφνικά περνούν στην αιωνιότητα και μετατρέπονται σε ενέργεια, σε κάτι πέρα από την απτή πραγματικότητα που μπορούμε να αντιληφθούμε. Αυτό το όνειρο είναι η ουσία μας, η πνευματική μας προσέγγιση για τον κόσμο. Όταν «ξυπνάμε» από αυτό, συνειδητοποιούμε πόσο μικροί είμαστε ως υπάρξεις, φτιαγμένοι —όπως έλεγε και ο Σαίξπηρ μέσω του Άμλετ— από το υλικό των ονείρων.

Σας περιμένουμε όλους στην πρεμιέρα μας!