Κωστής Φωκάς: «Το γυμνό σώμα είναι ένα πεδίο αλήθειας και απελευθέρωσης, όχι πρόκλησης»

Το ανθρώπινο σώμα, απαλλαγμένο από τα «κοινωνικά του ρούχα», μετατρέπεται σε έναν καθρέφτη συναισθημάτων, φόβων και ριζικής αυθεντικότητας. Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του φωτογραφικού λευκώματος "Boys with feelings", ο διεθνώς αναγνωρισμένος φωτογράφος Κωστής Φωκάς έρχεται στη Θεσσαλονίκη για μια ξεχωριστή παρουσίαση και έκθεση στον concept χώρο Volume R.

Σε μια εποχή όπου τα πατριαρχικά στερεότυπα και οι πιέσεις της υπερ-αρρενωπότητας εξακολουθούν να εγκλωβίζουν την ανδρική έκφραση, ο Κωστής Φωκάς επιλέγει να φωτίσει την τρυφερότητα, την ευαλωτότητα και τη ρευστότητα της ταυτότητας. Έχοντας ταξιδέψει το ιδιαίτερο «ελληνικό queer βλέμμα» του από το Λούβρο και το Art Basel του Μαϊάμι μέχρι το Μουσείο Μπενάκη, ο δημιουργός μιλάει σε μια καθηλωτική συνέντευξη για την τέχνη ως πράξη αντίστασης, τη βαθιά σχέση εμπιστοσύνης με τα μοντέλα του, τη λογοκρισία, αλλά και τη λυτρωτική δύναμη της αποδοχής του εαυτού μας.

Συνέντευξη στον Γιάννη Τσιρόγλου για την Κουλτουρόσουπα

-Το νέο σας λεύκωμα έχει τον τίτλο "Boys with feelings". Ποια ανάγκη σάς οδήγησε να εστιάσετε τόσο συγκεκριμένα και έντονα στο συναίσθημα και την ευαλωτότητα του ανδρικού σώματος αυτή τη χρονική στιγμή;

Το project αυτό γεννήθηκε μέσα από μια βαθιά προσωπική ανάγκη να υπάρξω όχι απλώς ως παρατηρητής, αλλά ως φωνή που διεκδικεί χώρο, ορατότητα και αλήθεια. Υπήρξε μια στιγμή στη ζωή μου όπου το να εκφραστώ δεν ήταν επιλογή αλλά σχεδόν αναγκαιότητα, μια εσωτερική ώθηση να μετατρέψω το βίωμα σε επικοινωνία, το προσωπικό σε συλλογικό. Μέσα από αυτή τη διαδικασία προσπάθησα να καταλάβω πώς μπορούμε να συνυπάρχουμε σε έναν κόσμο που αλλάζει συνεχώς, πώς η τέχνη μπορεί να λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στους ανθρώπους. Για μένα, η δημιουργία είναι ένας τρόπος να ανήκω σε μια κοινότητα, σε μια εποχή, σε μια ανάγκη για αλλαγή. Τα boys with feelings, τα σώματα στις φωτογραφίες είναι όλα εγώ. Δικές μου σκέψεις, ανάγκες, φοβίες, αλήθειες.

-Στο σημείωμα της έκθεσης αναφέρεται ότι η ευαισθησία προβάλλεται ως «πράξη αντίστασης». Απέναντι σε τι αντιστέκονται αυτά τα «αγόρια που νιώθουν» και πώς η φωτογραφία γίνεται το όπλο τους;

Στο Boys With Feelings, η ευαισθησία δεν λειτουργεί ως κάτι ιδιωτικό ή «ήπιο», αλλά ως μια συνειδητή στάση απέναντι σε στερεοτυπικές εικόνες αρρενωπότητας. Τα αγόρια αυτά αντιστέκονται κυρίως στην πίεση να είναι συναισθηματικά αποστασιοποιημένα, σκληρά και «κλειστά». Αντιστέκονται σε μια κοινωνική αφήγηση που συχνά αποσιωπά ή ακυρώνει την τρυφερότητα, την ευαλωτότητα και τη συναισθηματική έκφραση στους άνδρες.

- Για την παρουσίαση στο Volume R δημιουργήσατε τέσσερα συλλεκτικά prints εμπνευσμένα από τον συγκεκριμένο χώρο. Πώς συνομιλεί η δική σας φωτογραφική ματιά με την αισθητική και τη φιλοσοφία ενός concept χώρου στη Θεσσαλονίκη;

Τα τέσσερα prints δημιουργήθηκαν μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμπιστοσύνης και διαλόγου. Δεν τα αντιμετώπισα σαν μια απλή «έκθεση» σε έναν χώρο, αλλά σαν μια συνάντηση: ανάμεσα στη δική μου ματιά και σε ένα περιβάλλον που ήδη κουβαλά μια συγκεκριμένη ενέργεια και κοινότητα. Όταν αρχίσαμε να συζητάμε με τον Νίκο και την Γεωργία αισθάνθηκα κατευθείαν ότι μπορώ να εκφραστώ πιο ελεύθερα, πιο άμεσα, χωρίς να χρειάζεται να μεταφράσω τη δουλειά μου σε κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι. Είχα πλήρη ελευθερία για το τι θέλω να επικοινωνήσω και με ποιον τρόπο.

-Το ελληνικό φως και το φυσικό τοπίο κυριαρχούν στο έργο σας. Πώς λειτουργεί το ελληνικό καλοκαίρι και η φύση στη δική σας εικονογραφία; Λειτουργούν απελευθερωτικά ή προσθέτουν μια αίσθηση μελαγχολίας;

-Ο δυνατός ήλιος της Κρήτης λειτούργησε για μένα σαν το καλύτερο φωτογραφικό στούντιο. Η αίσθηση του καλοκαιριού που μοιάζει να διαρκεί σχεδόν όλο τον χρόνο δημιουργεί μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα ανεμελιάς, αλλά ταυτόχρονα και μια γλυκιά μελαγχολία που με συγκινεί πολύ. Ήθελα όλα αυτά τα στοιχεία να υπάρχουν μέσα στις εικόνες μου· να αποτυπώσω όχι μόνο τους ανθρώπους που φωτογραφίζω, αλλά και το συναίσθημα που γεννά αυτός ο τόπος. Με έναν τρόπο, οι φωτογραφίες μου είναι και μια προσπάθεια να κρατήσω ζωντανή αυτή την αίσθηση ελευθερίας, φωτός και σύνδεσης με το τοπίο που ανακάλυψα στο νησί.

-Τα πορτρέτα σας είναι σκηνοθετημένα. Πώς χτίζετε τη σχέση εμπιστοσύνης με τα μοντέλα σας, ώστε να αποβάλουν τις άμυνές τους και να εκτεθούν συναισθηματικά και σωματικά μπροστά στον φακό σας;

Στα σκηνοθετημένα πορτρέτα για μένα το πιο σημαντικό δεν είναι η ίδια η «σκηνοθεσία», αλλά η σχέση που έχει προηγηθεί. Υπάρχει μια σταθερή ομάδα ανθρώπων / καλλιτεχνών, χορευτών, φίλων, με τους οποίους συνεργάζομαι σχεδόν τα τελευταία δέκα χρόνια, και αυτό αλλάζει ριζικά τον τρόπο που δουλεύω. Δεν πρόκειται για απλά μοντέλα και μια φωτογράφιση· είναι άνθρωποι με τους οποίους υπάρχει ήδη μια κοινή διαδρομή και μια εμπιστοσύνη που έχει χτιστεί μέσα στον χρόνο. Την ώρα της φωτογράφισης αυτό που έχει σημασία είναι ακριβώς αυτή η αμοιβαία εμπιστοσύνη. Θέλω η διαδικασία να ξεκινάει από κάτι αληθινό και βιωμένο, και οι εικόνες να κουβαλούν αυτή τη συνθήκη. Γι’ αυτό και συχνά αισθάνομαι ότι οι φωτογραφίες μου λειτουργούν και σαν ένα είδος ημερολογίου: είναι στιγμές ζωής με αυτούς τους ανθρώπους, που όταν τις ξαναβλέπω ενεργοποιούν μνήμη και συναίσθημα. Οπότε η δουλειά μου ξεκινάει πάντα από το βίωμα και την εμπιστοσύνη.

- Η δουλειά σας αποδομεί τα παραδοσιακά στερεότυπα της αρρενωπότητας. Ποιες πιστεύετε ότι είναι οι μεγαλύτερες παγίδες της «τοξικής αρρενωπότητας» για τα ίδια τα γκέι (και μη) αγόρια σήμερα;

Η queer φωτογραφία, για μένα, έχει τη δυνατότητα να επαναπροσδιορίσει τον ανδρισμό ακριβώς επειδή δεν τον αντιμετωπίζει ως κάτι σταθερό ή δεδομένο, αλλά ως κάτι ρευστό και υπό διαπραγμάτευση. Για χρόνια, και ιδιαίτερα μέσα από τη φωτογραφία, έχουν προβληθεί πολύ έντονα πρότυπα υπερ-αρρενωπότητας, και ειδικά μέσα στη γκέι κοινότητα αυτό έχει δημιουργήσει μια επιπλέον πίεση για το πώς «πρέπει» να φαίνεται ένας άνδρας. Νομίζω ότι ήταν σημαντικό αυτή η μορφή τέχνης να αρχίσει να δείχνει και μια διαφορετική ματιά πάνω στα πατριαρχικά αυτά πρότυπα. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όλο και περισσότερο χώρο για τη διαφορετικότητα, κάτι που παλαιότερα ήταν συχνά κατακριτέο ή αόρατο. Μέσα από τη δουλειά μου θέλω να δείξω ακριβώς αυτή τη μετατόπιση: ότι ένας άντρας ή ένα αγόρι δεν χρειάζεται να περιορίζεται σε έναν μόνο τρόπο έκφρασης, αλλά μπορεί να υπάρχει μέσα από πολλές, διαφορετικές ταυτότητες. Η φωτογραφία γίνεται έτσι ένας χώρος αλήθειας, όπου η διαφορετικότητα επιτρέπεται, φαίνεται, εκφράζεται και αποκτά ασφάλεια και υπερηφάνεια.

-Πώς βλέπετε την εξέλιξη της γκέι κοινότητας στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια; Πιστεύετε ότι έχουμε απενοχοποιήσει ως κοινωνία την ανδρική τρυφερότητα και τη συναισθηματική εγγύτητα μεταξύ ανδρών;

Τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει σίγουρα μια σημαντική εξέλιξη τόσο στη γκέι κοινότητα στην Ελλάδα όσο και γενικότερα στην κοινωνική ορατότητα της διαφορετικότητας. Υπάρχει περισσότερος δημόσιος λόγος, περισσότερη εκπροσώπηση και μεγαλύτερη δυνατότητα για ανθρώπους να εκφραστούν χωρίς να κρύβονται όπως παλαιότερα. Αυτό από μόνο του είναι μια ουσιαστική αλλαγή. Όσον αφορά την ανδρική τρυφερότητα και τη συναισθηματική εγγύτητα, θεωρώ ότι έχουμε κάνει βήματα προς την απενοχοποίησή τους, αλλά όχι σε βαθμό που να μπορούμε να μιλήσουμε για πλήρη αποδοχή. Υπάρχει ακόμη μια υποβόσκουσα αμηχανία γύρω από την έκφραση συναισθημάτων μεταξύ ανδρών, όμως το γεγονός ότι αυτά τα θέματα πλέον συζητιούνται και αποτυπώνονται και στην τέχνη είναι ήδη μια ένδειξη αλλαγής.

-Η ορατότητα των queer ατόμων έχει αυξηθεί, αλλά η ομοφοβία παραμένει υπαρκτή. Έχει τύχει ποτέ η τέχνη σας, λόγω της θεματολογίας της, να αντιμετωπίσει λογοκρισία ή αρνητικές αντιδράσεις στην Ελλάδα ή το εξωτερικό;

Έχω αντιμετωπίσει λογοκρισία και αρνητικές αντιδράσεις, αλλά σε έναν βαθμό το θεωρώ αναμενόμενο, γιατί ξέρω ότι το γυμνό σώμα συχνά εξακολουθεί να προκαλεί. Για μένα όμως, το γυμνό δεν εκφράζει τη σεξουαλικότητα με τον στενό τρόπο που συνήθως του αποδίδεται. Αντίθετα, εκφράζει την ελευθερία και την ιδέα ότι μπορούμε να αφαιρέσουμε από πάνω μας όλα τα «κοινωνικά ρούχα» που μας επιβάλλονται και να μείνουμε πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά είμαστε. Αυτό είναι και το πιο ουσιαστικό για μένα στη δουλειά μου: το σώμα ως πεδίο αλήθειας και απελευθέρωσης, όχι ως κάτι που πρέπει να ερμηνευτεί μέσα από στερεότυπα ή να λογοκριθεί. Μέσα από αυτή τη ματιά, το γυμνό γίνεται ένας τρόπος να μιλήσω για την ελευθερία και την αυθεντικότητα, και όχι για την πρόκληση.

- Συχνά η γκέι κουλτούρα κατηγορείται (ακόμα και εκ των έσω) για υπερβολική εστίαση στην τέλεια εξωτερική εμφάνιση. Τα δικά σας σώματα πώς συνομιλούν με τα σύγχρονα πρότυπα ομορφιάς της γκέι κοινότητας;

Στη δουλειά μου, το σώμα δεν λειτουργεί ως επιδίωξη ενός «ιδανικού», αλλά ως κάτι πολύ πιο προσωπικό. Με ενδιαφέρει περισσότερο η αλήθεια του σώματος, παρά η τελειότητα της εικόνας του. Με αυτόν τον τρόπο, νομίζω ότι τα σώματα στη δουλειά μου συνομιλούν περισσότερο με την έννοια της εμπειρίας και της ελευθερίας, παρά με τα κυρίαρχα πρότυπα ομορφιάς.

- Έχετε εκθέσει έργα σας από το Λούβρο και το Art Basel του Μαϊάμι μέχρι το Μουσείο Μπενάκη. Πώς εισπράττει το κοινό του εξωτερικού το δικό σας «ελληνικό queer βλέμμα» σε σύγκριση με το εγχώριο κοινό;

Το κοινό για μένα είναι ουσιαστικά ένα, δεν το διαχωρίζω. Αυτό που παρατηρώ είναι ότι η ανταπόκριση στη δουλειά μου περνάει από κάποια στάδια: στην αρχή μπορεί να υπάρξει καχυποψία, κυρίως λόγω του γυμνού σώματος, αλλά στη συνέχεια βλέπω ότι ο θεατής μένει, ξανακοιτάει και τελικά συνδέεται με κάτι πιο βαθύ. Σιγά σιγά, ο κόσμος φαίνεται να ταυτίζεται και να διαβάζει τις εικόνες πέρα από την πρώτη, πιο «άμεση» ανάγνωση του σώματος. Στέκεται σε μια δεύτερη ανάγνωση, όπου το σώμα δεν είναι απλώς σεξουαλικό αντικείμενο, αλλά φορέας συναισθημάτων, σκέψεων και εμπειριών. Είναι σημαντικό το γυμνό σώμα να απενοχοποιείται, να βγαίνει από τα στερεοτυπικά του πλαίσια και να γίνεται ανοιχτό πεδίο έκφρασης. Τα σώματα στη δουλειά μου συνομιλούν, κινούνται, εκφράζουν χαρά, ανησυχίες, φόβους.

-Μέσα από μεγάλα διεθνή μέσα (Vice, Liberation, i-D) η δουλειά σας έχει ταξιδέψει παντού. Πιστεύετε ότι η queer τέχνη έχει καταφέρει πλέον να γίνει mainstream ή παραμένει μια πράξη ακτιβισμού στο περιθώριο;

Νομίζω ότι η queer τέχνη βρίσκεται κάπου ανάμεσα σε αυτά τα δύο. Σε ένα μεταβατικό σημείο. Από τη μία έχει σίγουρα αποκτήσει μεγαλύτερη ορατότητα και έχει μπει σε μεγάλα διεθνή μέσα, θεσμούς και πλατφόρμες, κάτι που δείχνει ότι δεν είναι πλέον αποκλειστικά στο περιθώριο. Ταυτόχρονα όμως, δεν πιστεύω ότι έχει πάψει να είναι και μια πράξη ακτιβισμού. Σε πολλές περιπτώσεις εξακολουθεί να αμφισβητεί κυρίαρχες αντιλήψεις γύρω από το φύλο, το σώμα και την ταυτότητα, και αυτό από μόνο του τη διατηρεί πολιτική. Για μένα, η δύναμή της είναι ακριβώς αυτή η διπλή της φύση: μπορεί να υπάρχει μέσα στο σύστημα της τέχνης, αλλά ταυτόχρονα να το επεκτείνει και να το αμφισβητεί από μέσα.

-Η επιθυμία είναι κεντρικός άξονας στη δουλειά σας. Ποια είναι η γραμμή που διαχωρίζει τον ερωτισμό και την πολιτική δήλωση από την απλή ηδονοβλεψία στη φωτογραφία σώματος;

Νομίζω ότι η διαχωριστική γραμμή βρίσκεται κυρίως στην πρόθεση και στο πλαίσιο μέσα στο οποίο παράγεται η εικόνα. Ο ερωτισμός και η πολιτική διάσταση μιας φωτογραφίας δεν έχουν να κάνουν απλώς με το τι δείχνει το σώμα, αλλά με το πώς και το γιατί αυτό το σώμα τοποθετείται μπροστά στον φακό. Όταν υπάρχει συνειδητή πρόθεση που αφορά την ταυτότητα ή την ελευθερία, τότε το σώμα παύει να είναι αντικείμενο θέασης και γίνεται φορέας νοήματος. Η ηδονοβλεψία, αντίθετα, ξεκινάει από την αποκοπή του σώματος από το πρόσωπο και την εμπειρία του, όταν το βλέμμα δεν συναντά τον άνθρωπο αλλά μόνο την εικόνα του. Στη δουλειά μου προσπαθώ πάντα να κρατάω αυτή τη σύνδεση ζωντανή, ώστε αυτό που προκύπτει να είναι μια κοινή αφήγηση και όχι μια μονοδιάστατη θέαση.

-Αν έπρεπε να απομονώσετε μία και μόνο εικόνα ή στιγμή από τη δημιουργία του "Boys with feelings" που να συμπυκνώνει όλο το νόημα του λευκώματος, ποια θα ήταν αυτή;

Νομίζω θα ήταν ένα πορτρέτο μπροστά σε καθρέφτη, εκεί δημιουργείται αυτή η λεπτή ένωση ανάμεσα στο πραγματικό και το είδωλο. Είναι μια στιγμή αναγνώρισης, σαν μια πρώτη, πολύ ευαίσθητη προσπάθεια να αγγίξεις τον εαυτό σου. Αυτός ο καθρέφτης για μένα είναι κεντρικό στοιχείο της δουλειάς, γιατί μιλάει για τη διαδικασία της αποδοχής: να δεις τον εαυτό σου, να τον πλησιάσεις, να τον καταλάβεις και τελικά να τον αγαπήσεις. Τα αγόρια του project βρίσκονται ακριβώς μέσα σε αυτή τη διαδρομή, δηλαδή της αναγνώρισης και της συμφιλίωσης με τον εαυτό τους, με όλες τις πλευρές τους. Και νομίζω ότι εκεί συνοψίζεται και όλη η ουσία του λευκώματος: στην ιδέα ότι η πιο ριζική πράξη είναι η αγάπη προς τον εαυτό μας.

-Τι μήνυμα θα θέλατε να πάρει μαζί του ένας νεαρός queer καλλιτέχνης ή ένα γκέι αγόρι που θα έρθει στην έκθεσή σας στο Volume R και θα ξεφυλλίσει το βιβλίο σας;

Όταν ξεκίνησα το Boys with feelings, είχα πολύ έντονα μέσα μου το αίσθημα του φόβου για το αν θα γίνω αποδεκτός μέσα από μια δουλειά που ήταν τόσο ειλικρινής και που άγγιζε τα δικά μου όρια. Με τον καιρό συνειδητοποίησα ότι το πιο σημαντικό είναι ακριβώς το να καταφέρουμε να ξεπεράσουμε αυτόν τον φόβο και να αφεθούμε στη δημιουργικότητα. Να δώσουμε χώρο στο να επικοινωνήσουμε, να εμπνεύσουμε και να παροτρύνουμε άλλους ανθρώπους να εκφραστούν. Αν ένας νέος καλλιτέχνης ή ένα νεαρό queer άτομο δει τη δουλειά μου και αισθανθεί ότι μπορεί κι εκείνος να μιλήσει μέσα από την τέχνη του, χωρίς να φοβάται, τότε αυτό για μένα είναι το πιο ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η τέχνη, στο τέλος, είναι ένας χώρος ελευθερίας και ίσως αυτό είναι το πιο σημαντικό μήνυμα που θα ήθελα να αφήσει το Boys with feelings: να υπάρχουμε, να αισθανόμαστε και να εκφραζόμαστε με ειλικρίνεια και θάρρος.

Η έκθεση των επιλεγμένων έργων και των συλλεκτικών prints θα παραμείνει ανοιχτή στο Volume R έως τις 4 Ιουλίου 2026.

Το Volume R (των Νίκου Ράκκα και Georgia P.) λειτουργεί ως studio, archive, concept store και gallery, αποτελώντας αποκλειστικό αντιπρόσωπο των Ofr Paris και Idea Ltd. στη Θεσσαλονίκη.

«Τα σώματα στις φωτογραφίες είναι όλα εγώ. Δικές μου σκέψεις, ανάγκες, φοβίες, αλήθειες». Ο διεθνώς καταξιωμένος φωτογράφος Κωστής Φωκάς μιλάει στο Kulturosupa με αφορμή την παρουσίαση του νέου του λευκώματος "Boys with feelings" στον concept χώρο Volume R στη Θεσσαλονίκη. Μια αποκαλυπτική συνέντευξη για το γυμνό σώμα ως πεδίο απελευθέρωσης, τη μάχη ενάντια στα πατριαρχικά πρότυπα αρρενωπότητας, τη λογοκρισία και τη θεραπευτική δύναμη της τέχνης.